Osmanlı Siyasi Tarihi Gerileme Dönemi

Gerileme Dönemi

 XVIII. Yüzyıl Başlarında Osmanlı Devleti

Osmanlı Devleti, 1699’da imzalanan Karlofça ve İstanbul Antlaşmaları ile kaybettiği toprakları geri alma siyaseti izledi.

 

UYARI : Osmanlı Devleti, Karlofça Antlaşması’ndan sonra sürekli toprak kaybetmesine rağmen uzun süre varlığını koruyabilmiştir. Bunun nedeni, Avrupa Devletleri arasındaki çıkar çatışmalarıdır.

 

Osmanlı Devleti bu dönemde başarılı olamadı, toprak kazanmak yerine, yeni toprak kayıpları yaşadı.

Osmanlı Devleti’nde “Gerileme Dönemi” 1792’de imzalanan Yaş Antlaşmasına kadar sürdü.

 

Edirne Olayı

 

1. Mustafa (1695-1703) Karlofça Antlaşması’ndan sonra Edirne’ye çekilip, devlet yönetimini FEyzullah Efendi’ye bırakıp, kendini av ve eğlenceye vermişti.

Bu durumdan memnun olmayan ve Edirne’nin başkent olacağı söylentilerine inanan bir grup İstanbul’da isyan etti.

Asiler 1703 yılında Edirne’ye yürüyüp Feyzullah Efendi’yi idam ettikten sonra, II. Mustafa’yı tahttan indirerek, yerine III. Ahmet’i tahta geçirdi.

 

XVIII. Yüzyıl Dış Siyasal Gelişmeleri

 

Prut Savaşı ve Prut Antlaşması (1711)

 

Nedenleri : I. Petro’ya Poltova Savaşı’nda yenilen XII. Şarl’ın Osmanlı Devleti’ne sığınması üzerine Rusların Osmanlı topraklarına saldırması.

1711′ de Sadrazam Baltacı Mehmet Paşa Eflak’a girdi.

UYARI : Baltacı Mehmet Paşa’nın ileriyi göremeyen bir vezir olması ve çevresindekilerin paraya düşkün olması nedeniyle bu seferden istenilen sonuç alınamamıştır.

 

Baltacı Mehmet Paşa’nın Rus ordusunu sıkıştırdığı bir sırada Rusya’nın barış istemesi üzerine Prut Antlaşması imzalandı.

 

Osmanlı-Venedik, Avusturya Savaşları ve Pasarofça Antlaşması (1715-1718)

 

Nedenleri : Osmanlı Devleti’nin Karlofça Antlaşması ile kaybettiği Mora ve Dalmaçya kıyılarını tekrar ele geçirmek istemesi ve Venediklilerin Mora Rumlarına baskı yapması ile Mora Rumlarının Osmanlıdan yardım istemesi.

Osmanlı Devleti, 1751 yılında Mora’yı yeniden aldı.

Osmanlı Devleti’nin Korfu Adası’nı kuşatması üzerine Avusturya, Mora’nın tekrar Venediklilere verilmesini istedi.

Osmanlı Devleti, 1716’da Avusturya’ya savaş ilan etti.

Osmanlı ordusunun Petervaradin’de yenilmesi üzerine, Avusturyalılar Belgrat’ı ele geçirdi.

Osmanlı Devleti’nin barış istemesi üzerine 1718’de Pasarofça Antlaşması imzalandı.

 

Pasarofça Antlaşması (1718)

Osmanlı Devleti ile Avusturya arasında imzalanan bu antlaşma ile :

1. Yukarı Sırbistan, Belgrat, Sırmiyum, Batı Eflak ve Banat Yaylası (Temeşvar) Avusturya’ya bırakıldı.
2. Venedik’ten alınan Mora ve Grit Osmanlılarda kaldı.
3. Arnavutluk ve Dalmaçya kıyılarındaki bazı kaleler Venedik’e verildi.

Antlaşmanın Önemi :

1. Osmanlı Devleti, Batı’nın üstünlüğünü tamamen kabul etti ve toprak kurtaramayacağını anladı.
2. Osmanlılar, Ortodoksları koruma görevini son kez yerine getirdi.
3. İngiltere ve Hollanda’ya verilen ayrıcalıklar Kapitülasyona dönüştürüldü.
4. Pasarofça Antlaşması’nın yarattığı barış ortamında Lale Devri’ne girildi ve ilk defa Batı tipinde ıslahatlara gidildi.

 

Osmanlı-İran Savaşları (1722-1746)

 

Nedenleri : Safavi Devleti’nin Sunni Müslümanları Şiiliğe zorlaması üzerine Kafkasya ve Azerbaycan’da bulunan Sunnilerin isyan ederek Osmanlı Devleti’nden yardım istemesi.

Sunnilerle İran arasında çıkan savaşı fırsat bilen I. Petro Kafkasya’ya girip, Bakü taraflarını işgal etti.

Osmanlı Devleti, 1724’te Kafkasya’ya girdi.

Fransa’nın araya girmesi ile İstanbul Antlaşması imzalandı.

İran tahtına geçen Şah Tahmasb, Şahkulu’nunda desteğini alarak , tekrar Osmanlı üzerine yürüdü.

1730 yılında İstanbul’da Patrona Halil İsyanı çıktı.

İsyancılar III. Ahmet’i tahttan indirerek yerine I. Mahmut’u tahta geçirdi.

1. Mahmut Dönemi’nde İran ile 1732’de Ahmet Paşa Antlaşması imzalandı.

1639’da İran ile Kasr-ı Şirin Antlaşması imzalandı.

İstanbul Antlaşması (1724) :

 

1. Derbent, Bakü Kaleleri ve Dağıstan Rusya’ya bırakıldı.
2. Gence, Karabağ, Revan ve Tebriz Osmanlı Devleti’ne verildi.

İstanbul Antlaşması (1724) Osmanlılarla Ruslar arasındaki ilk dostluk antlaşmasıdır.

 

Patrona Halil İsyanı

 

Lale Devri’nde Avrupa tarzında yapılan ve Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’nın kişiliği ile özdeşleştirilen ıslahatlar, ulemadan ve yeniçerilerden bir takım kişilerin çıkarlarına ters düşmüştü. Lale Devri ile birlikte artan Lüks yaşantı, fakir halkın tepkisine yol açmıştı.

O yıllarda İran ile yapılan savaşlar da devam etmekteydi.

Sadrazam Damat İbrahim Paşa’nın İran seferine gitmek istememesi, ona karşı olanlara bulunmaz bir fırsat vermiş, Bayezit Hamamı tellaklarından Patrona Halil ve Muslu Beşe ismindeki iki Arnavut önderliğinde bir grup 1730 yılında isyana başlamışlardı.

Vergilerden şikayet eden halk ve İran Seferi’ne katılmak istemeyen Yeniçeriler de isyana katılınca, isyan giderek büyümüş, saraya giden asiler, padişah III. Ahmet’ten Damat İbrahim Paşa’nın kafasını istemişlerdi. Kendilerine teslim edilen Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’yı idam eden asiler, tekrar saraya yürüyerek, padişah III. Ahmet’i tahttan indirerek yerine I. Mahmut’u geçirdiler. Bu isyanla Lale Devri sona ermiş oldu.

Ahmet Paşa Antlaşması (1732)

 

İran ile Osmanlı Devleti arasında imzalanan bu antlaşma ile;

1. Gence, Tiflis ve Dağıstan Osmanlılarda kaldı.
2. Tebriz, Kirmanşah ve Hemedan Eyaletleri İran’a verildi.

Osmanlı-Rusya, Avusturya Savaşları ve Belgrat Antlaşmaları (1736-1739)

 

Nedenleri :

1. Rusya’nın İran savaşları sırasında Kırım Hanı’nın İran’a gidişini engellemesi
2. Rusya’nın Lehistan’ın iç işlerine karışması
3. Avusturya ile Rusya arasında bağlaşma yapılması

Osmanlı Devleti, 1736 yılında Rusya ve Avusturya ile savaşa girdi.

1739 yılında, Avusturya ile Belgrat Antlaşması imzalandı.

UYARI : Belgrat Antlaşmaları’ndan sonra Avusturya ve Rusya aralarındaki bağlaşmayı yenileyip, Osmanlı Devletine bildirdiler. Buna karşılık Osmanlı Devleti İsveç’te bir bağlaşma yaparak Avusturya ve Rusya’ya bildirdi. Böylece, Batı’da uzun süren barış dönemi başladı.

Rusya ile de Belgrat’ta ikinci bir antlaşma imzalandı.

 

Osmanlı-Rus Savaşı ve Küçük Kaynarca Antlaşması (1768-1774)

 

Nedenleri : Rusya’nın geleneksel Karadeniz’e inme, Boğazlardan geçerek sıcak denizlere açılma politikası.

Bu politikanın sonucu olarak Rusya, 1768 ‘de Lehistan’ın iç işlerine karıştı.

III. Mustafa, 1768’de Rusya’ya savaş ilan etti.

Osmanlı ordusu birçok cephede yenilgiye uğradı.

Rus donanması, 1770’te Çeşme’de Osmanlı donanmasını yaktı.

1774 yılında III. Mustafa’nın yerine I. Abdülhamit tahta geçti.

1774 yılında, Rusya ile Küçük Kaynarca Antlaşması imzalandı.

Küçük Kaynarca Antlaşması (1774)

Küçük Kaynarca Antlaşması, Osmanlı Devleti’nin o güne kadar imzaladığı en ağır koşullu antlaşmadır. Bu antlaşma ile Osmanlı Devleti’nin egemenlik hakları zedelenmiştir. Bu antlaşma ile Osmanlı Devleti’nin büyük devlet olma özelliği sona ermiş ayrıca Rusya, Akdenize inme politikasını gerçekleştirmiştir. Yine Rusya, ilk defa Osmanlıların iç işlerine karışma hakkını elde etmiş, Ortodoksları koruma görevi Rusya’ya geçmiştir.

Kırım Olayı

 

Ruslar, Küçük Kaynarca Antlaşması’ndan sonra, Kırım’ı kendilerine bağlamak istediler.

Ruslar 1778 yılında Kırım’a girerek, kendi yandaşı olan Şahin Giray’ı han seçtirdi.

Osmanlı Devleti bu hanlığı onaylamadı.

1779 tarihinde Fransa’nın devreye girmesi ile Rusya ile Aynalıkavak Tenkinamesi imzalandı.

UYARI : Böylece, Kırım Rusya’ya bağımlı hale getirildi. 1783’te Şahin Giray’la anlaşan II. Katerina, Kırım’ı Rus topraklarına kattı, Osmanlı Devleti bu olayı ancak protesto edebildi.

 

Osmanlı-Avusturya, Rusya Savaşları, Ziştovi ve Yaş Antlaşmaları (1787-1792)

 

Nedenleri : Rusya’nın, Aynalıkavak’a rağmen, Kırım’ın iç işlerine karışması ve 1783 yılında Kırım’ı işgal etmesi.

 

Osmanlı Devleti, Kırım’ın Rusya’ya bağlanmasını kabul etmedi ve 1787 yılında Rusya’ya savaş açtı.

Kısa bir süre sonra Avusturya ile de savaşa girildi.

1789’da Rusların Ozi Kalesi’ni alarak halkı kılıçtan geçirmesi üzerine I. Abdulhamit üzüntüden öldü.

1789 yılında III. Selim tahta geçti.

1789 yılında Fransız İhtilali oldu.

Osmanlı Devleti Avusturya ile Ziştovi Rusya ile de Yaş Antlaşmasını imzaladı.

 

Ziştovi Antlaşması (1791)

 

Avusturya ile Osmanlı Devleti arasında imzalandı.

1. Avusturya, savaşta aldığı toprakları Osmanlı Devleti’ne geri verecektir.
2. Orsova ve Unna Irmakları arasındaki topraklar Avusturya’ya bırakılacaktır.

 

Yaş Antlaşması (1792)

 

Rusya ile Osmanlı Devleti arasında imzalandı.

 

1. Kırım’ın Rusya’ya ait olduğu kabul edildi.
2. Dinyester Irmağı Rusya ve Osmanlı Devleti arasında sınır olarak kabul edildi.
3. Rusya, Boğazlar’dan geçip serbestçe ticaret yapabilecekti.

 

Osmanlı-Fransız İlişkileri

 

Fransa, Rusya’nın ve Avusturya’nın Osmanlı toprakları üzerinde yerleşmesini istemiyordu.

Lale Devri’nde Osmanlı-Fransız dostluğu iyice arttı.

1. Mahmut zamanında 1740 yılında imzalanan antlaşma ile Fransa’ya kapitülasyonlar verildi.

1789 İhtilali ile Fransa’da başa geçen Drektuvar hükümeti döneminde Osmanlı-Fransız ilişkileri bozuldu.

1789 yılında Napolyon Bonapart Mısır’ı işgal etti.

Fransa ile 1801 yılında El-Ariş Mukavelesi imzalandı.

UYARI : Osmanlı devlet adamları, XVIII. yüzyılın sonlarında var olan topraklarını korumak için denge siyaseti izlemeye başlamıştır. Denge siyaseti, Avrupalı devletler arasındaki çıkar çatışmalarından faydalanarak toprak bütünlüğünün korunmasıdır.

III. Selim Dönemi’nde ağırlık kazanmıştır. Öncelikle Akdenizdeki Osmanlı varlığını korumaya yönelik bir amaç izlenmiştir.

 

El-Ariş Mukavelesi (1801)

 

Fransa ile Osmanlı Devleti arasında imzalandı. Bu mukaveleye göre ;

1. Fransızlar Mısır’ı boşaltacaklar
2. İngilizler deniz yolu ile Fransız askerlerini ülkelerine götüreceklerdir