Atatürk Dönemi Ekonomik Politikalar
Osmanlı Devleti Neden Sanayileşemedi?
- Osmanlı Devlet Ekonomisinin, sürekli tarımsal üretim ve küçük sanayi üzerine kurulu olması
- Osmanlı Devleti’nin, Avrupadaki bilim ve teknik alanındaki gelişmeleri takip edememesi.
- Eğitimeve bilgi birikimine yeterli önem verilmemesi.
- Osmanlı Devleti’nin kurulduğu ilk yıllarda ekonominin daha çok, gazalardan elde edilen ganimete dayalı olması, ticarete gereken önemin verilmemesi.
- 1838’de imzalanan Balta Limanı Ticaret Antlaşması ile, başta İngiltere olmak üzere yabancılara iç pazarlarımızda serbest ticaret yapma hakkı verilmesi.
- Türklerin ticaretten koparak daha çok devlet memurluğunu tercih etmesi, bu alanın azınlıklar ve yabancıların eline geçmesi.
- 1854’te başlayan dış borçlanmanın artarak devam etmesi ve 1881’de Duyun-u Umumiye’nin kurulması üzerine devlete ait birçok gelirin, yabancı sermaye ve işletmelerin eline geçmesi.
İzmir İktisat Kongresi (17 Şubat 1923)
Kongre İzmir’de, işçi, çiftçi, tüccar ve sanayici kesiminden oluşan toplam 1135 temsilcinin katılması ile 17 Şubat 1923’te toplandı.
İzmir İktisat Kongresi’nin toplanma amacı :
- Ekonomik kalkınma için ortak hedeflerin saptanması
- Ekonomik hedeflere ulşamka için gerekli yöntem ve kaynakların saptanması
- Yeni Türkiye Devleti’nin ekonomik programının saptanması
- Siyasi bağımsızlık için şart olan ekonomik bağımsızlığın nasıl sağlanacağının belirlenmesi
Kongre sonunda alınan kararlar “Misak-ı İktisadi” olarak adlandırıldı.
Misak-ı İktisadi Kararları
- Öncelikle ham maddesi yurt içinde yetişen ve yetiştirilebilen sanayi dalları kurulacak.
- Kısa sürede küçük işletme ve el tezgahlarından büyük işletmelere geçilecek.
- Özel sektörün kuramadığı işletmeleri devlet kuracak
- Özel teşebbüse kredi sağlanacak bir banka kurulacak
- Dış rekabete dayanabilmek için sanayi bir bütün halinde kurulacak
- Yabancıların kurduğu tekellerden kaçınılacak
- Demiryolu inşaatı programa bağlanacak
- İşçi haklarını korumak amacıyla, kişilere sendika kurma hakkı tanınacak
- Vergi ve toprak reformu yapılacak
1923 – 1933 Yılları Arasındaki Ekonomik Gelişmeler
İzmir İktisat Kongresi’nden 1933 Yılına Kadar Görülen Gelişmeler :
26 Ağustos 1924’te Türkiye İş Bankası kuruldu.
19 Nisan 1925’te Türkiye Sanayi ve Maden Bankası kuruldu.
1 Temmuz 1926’da, Kabotaj Kanunu yürürlüğe girdi.
28 Mayıs 1926’da TBMM tarafından Teşvik- Sanayi Kanunu kabul edildi.
1928 yılında, İktisat Bakanlığı kuruldu.
1926 yılında İstatistik Genel Müdürlüğü kuruldu.
Osmanlı Devleti’nden kalma demiryolları yabancılardan satın alınarak yeni demiryolları yapıldı.
17 Şubat 1925’te Aşar vergisi kaldırıldı.
UYARI : İzmir İktisat Kongresi’nde alınan kararlar gereği, 1926 yılında özel sektöre yönelik Teşvik-i Sanayi Kanunu (Sanayiyi Özendirme Yasası) kabul edildi. Fakat özel sektörün sermayesi ve gerekli kadrosu hazır olmadığından bu yasa başarılı olamadı.
1933 – 1938 Yılları Arasındaki Ekonomik Gelişmeler
1933 – 1938 yılları arasında, İzmir İktisat Kongresi’nde alınan Misak-ı İktisadi kararlarının temel amacı olan özel girişimciyi sanayi alanına çekmek mümkün olmadı.
1926 yılında çıkartılan Teşvik-i Sanayi Kanunu’nun başarılı olamaması üzerine, sanayileşmenin devlet eliyle yürütülmesine karar verildi.
1933 yılında Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı hazırlandı.
Bu dönemde, Sümerbank önderliğinde büyük bir dokuma sanayi kuruldu.
1936 yılında İkinci Beş yıllık Sanayi planı hazırlandı.
Bu dönemde; madencilik, elektrik santralleri, gıda, kimya, deniz ulaşımı, makina sanayi, deri sanayi gibi alanlarda birtakım planlar yapıldı.
1935’te Maden Tetkik Arama Enstitüsü kuruldu.
1937’de Etibank önderliğinde Türkiye’nin ilk demir çelik fabrikası Karabük’te açıldı.
1938’de başlayan İkinci Dünya Savaşı nedeniyle İkinci Beş Yıllık Sanayi planı tamamlanamadı.
